پزشکی دهان و سالمندان

به نظر می رسد که سن به تنهائی نقش اساسی در اختلال سلامت دهانی ندارد. علاوه بر آن بیمارهای دهان (مانند پوسیدگیهای دندانی)، التهاب لثه و پریودنشیم، بیماریهای مخاطی دهان، اختلال عملکرد بزاقی، تحلیل استخوان آلوئول، وضعیتهای سیستمیک (دیابت، سکته مغزی، آلزایمر) داروهائی که تجویز شده یا بدون تجویز پزشک مصرف می شوند و پرتودرمانی سر و گردن ، افراد مسن را به ایجاد انواع اختلالات دهانی و حلقی مستعد می کند.

اثرات بیماریهای دهان محدود به حفره دهان و عملکرد آن نیستند. بیماریهای دهان سبب رشد پاتوژنها شده که می توانند به داخل ریه ها آسپیره شوند یا از طریق خون انتشار یافته و سبب عواقب شدید و حتی تهدید کننده حیات گردند. بیماریهای پوستی و پوستی- مخاطی سیستمیک می توانند بصورت اولیه در حفره دهان تظاهر یابند که این امر افراد مسن را مستعد مشکلات دهانی و حلقی بیشتری خواهد کرد. امروزه احتمال داشتن دندانهای طبیعی در افراد سالمند نسبت به سالمندان همتا در گذشته بیشتر می باشد. بنابراین سالمندان در حال حاضر برای ایجاد بیماریهای سیستمیک با منشاء دندانی نسبت به سالمندان همتای خود در گذشته دارای ریسک بیشتری هستند.

علاوه بر آن نسبت به نسلهای پیر گذشته احتمال استفاده سالمندان از خدمات بهداشتی دهان و رعایت بهداشت دهانی توسط آنها، بیشتر است. بنابراین یک فرد دندانپزشک می بایستی قادر به تشخیص، درمان و نهایتاً پیشگیری از بیماریهای دهان- که می تواند منجر به افزایش ناتوانی و مرگ و میر در افراد سالمند گردد- باشد.

دندانها

شایعترین تغییر وابسته به سن در دندانها شامل سایش اکلوزالی، تحلیل پالپ و فیبروز و کاهش سلولاریتی است. عاج ثانویه و ترمیمی تدریجاً به عاج بدون سلول و دهیدارته تبدیل می شود.

هیپرسمنتوز یک پاسخ دندان نسبت به تروما، پوسیدگی و بیماریهای پریودنتال است. با افزایش سن، دندانها دچار تغییر رنگ ورقه شدنو ترک می شود و نسبت به شکستگی مستعدتر می گردد.

افراد مسن در ریسک ایجاد پوسیدگیهای تاجی جدید و عود پوسیدگی هستند و احتمال اینکه پوسیدگی سطح ریشه داشته باشند نسبت به افراد جوان بیشتر است. شایعترین علت از دست دندان در سالمندان پوسیدگی دندانهاست که بیشتر از بیماری پریودنتال منجر به کشیدن دندانها می شود. تحلیل لثه، کاهش عملکرد غدد بزاقی، بهداشت دهانی ناکافی و کاهش عملکرد حرکتی حفره دهان، همگی منجر به پوسیدگی سطح ریشه می شوند.

پروتزهای متحرک نیز استعداد به پوسیدگی سطح ریشه را افزایش می دهند. باقی ماندن بیشتر دندانها در دهان و حضور ترمیم های وسیع سبب می شود که سطح تاجی هم ریسک پوسیدگی بیشتری داشته باشند.

درمان پوسیدگی در افراد سالمند فرق عمده ای با جوانان ندارد. مواد ترمیمی آزاد کننده فلوراید (گلاس یونومرها) به ویژه برای پوسیدگیهای سطح ریشه ای و در افراد دچار خشکی دهان مفید هستند. رزین های کامپوزیتی برای ترمیم پرکردگیهای دچار نقص و یا سطح پوسیده دندانها توصیه می شوند حال آنکه نسل جدید لاینرهای گلاس آینومری، سبب آزاد سازی تدریجی فلوراید شده و عود پوسیدگی را کاهش می دهند.

ارزیابی ریسک پوسیدگیها برای تمام بیماران توصیه می شود. ریسک فاکتورهائی که در افراد سالمند وجود دارد عبارتند از: استفاده از چندین دارو (بخصوص داروهای کاهش دهنده بزاق) تحلیل لثه و بهداشت دهانی ضعیف ناشی از ناتوانی. در افراد با ریسک بالا ، پوسیدگیهای دندانی و بدنبال آن از دست دادن دندانها با انجام ویزیت های منظم، کاربرد فلوراید موضعی بصورت دهانشویه ها، ژل ها و وارنیشها، بهداشت مناسب دهان و مداخله سریع در جهت تصحیح اختلال عملکرد بزاقی پیشگیری می گردد. بیماران مسن دچار اختلالات حرکتی و شناختی معمولاً نیاز به کمک روزانه برای حفظ سلامت دندانهای خود دارند.

بافتهای پریودنتال

تحلیل لثه و از بین رفتن چسبندگی پریودنتال و استخوان حمایت کننده اساساً در بیشتر افراد مسن عمومیت دارند. علیرغم این موضوع تغییراتی که صرفاً بدلیل افزایش سن در پریودنشیم اتفاق
می افتد برای از دست دادن دندان کافی نیستند.

از آنجا که عوامل مخرب برای سلامت پریودنتال همچون فاکتورهای دهانی متعدد، بیماریهای سیستمیک و داروها در سالمندان شایعترند، این گروه عوارض ناشی از بیماریهای پریودنتال را بیشتر از سایرین تجربه می کنند.

مثلاً در بیماران دیابتی شیوع و شدت بیماریهای پریودنتال بیشتر است. تعدادی از داروها که در افراد سالمند بیشتر تجویز می شوند همراه با افزایش حجم لثه می باشند. این داروها شامل: داروهای ضد فشار خون، مهار کننده کانالهای کلسیمی، داروی ضد تشنج فنی توئین و سیکلوسپورین که یک داروی سرکوبگر ایمنی است، می باشند.

بیماریهای پریودنتال اثرات دهانی و سیستمیک بر سلامت سالمندان دارند. آنها همراه با بوی بد دهان ، التهاب لثه و از دست دادن دندان ها بر جویدن، بلع، چشیدن و دریافت مواد غذائی اثر می گذارد.

بیماریهای پریودنتال همچنین در همراهی با بیماریهای قلبی- عروقی، عروقی- مغزی، اندوکرین، ریوی و بیماریهای عفونی دیده می شوند. درمان بیماریهای پریودنتال در سالمندان با جوانان مشابه است. هر چند برای ترمیم به زمان بیشتری نیاز است، اما حذف نهائی بیماری با درمانهای مداخله ای و رعایت بهداشت منظم امکان پذیر است. بیماران دچار اختلالات خونریزی دهنده، مشکلات قلبی-ریوی وسیع و سرکوب سیستم ایمنی برای جراحی پریودنتال کاندید مناسبی نیستند و برای آنها روشهای موضعی (جرم گیری وسیع) داروهای موضعی (ضد میکروب و ضد التهاب) و گاهی داروهای سیستمیک (ضد میکروب و ضد التهاب) ترجیح داده می شود.

مخاط دهان

هم تغییرات طبیعی وابسته به سن و هم فاکتورهای بیماریزا در ایجاد بیماری در دهان دخیلند. با افزایش سن اپی تلیوم مطبق سنگفرشی نازکتر شده، خاصیت ارتجاعی خود را از دست داده و دچار آتروفی می شود و همزمان پاسخ دهی سیستم ایمنی کاهش می یابد و این امر مسبب مستعد شدن نسبت به عفونت و تروما می گردد.

افزایش بروز بیماریهای دهانی و سیستمیک و استفاده از داروهای متعدد سبب بیماریهای مخاط دهان در سالمندان می گردد. مخاط دهان یک جایگاه شایع برای ضایعات وزیکولوبولوز، دسکواماتیو، زخمی، لیکنوئید، عفونی و بدخیم است. بطور مثال برخی از سالمندان ریسک ایجاد ضایعات قارچی دهان را دارند که وقتی به درستی تشخیص داده شود می تواند با درمانهای موضعی بهبود یابد.

سرطان دهان بیماری است که بیشتر در بزرگسالان 50 ساله یا مسن تر دیده می شود و میزان بقاء 5 ساله آن 50% می باشد که این امر تا حدی ناشی از تشخیص دیرهنگام است.

هر ضایعه مخاطی که علیرغم همه تلاشها جهت حذف عوامل مسبب احتمالی آن (مثل دست دندان نامناسب) بیشتر از 3 تا 4 هفته باقی بماند، باید بطور کامل بررسی شود تا تشخیص آن صورت گیرد (مثلاً بیوپسی شود)

معاینات منظم و دوره ای دهان و سر و گردن برای تشخیص ضایعات مخاطی دهان در مراحل اولیه و مداخله درمانی مناسب، ضروری است.

بسیار مهم است که حتی سالمندان بی دندان هم حداقل سالی یک بار، جهت بررسی ضایعات خوش خیم و بدخیم مورد معاینه دهان و سر و گردن قرار گیرند.

غدد بزاقی

مطالعات نشان داده که در سالمندان سالم، هیچ کاهش کلی در حجم بزاق تولید شده دیده نمی شود. بهر حال بسیاری از افراد مسن از خشکی دهان (گزرستومی) شکایت دارند و برون ده بزاقی آنها کاهش یافته است (کاهش عملکرد بزاقی).

بیماریهای سیستمیک، داروها و اشعه درمانی برای تومرهای سر و گردن محتمل ترین علل ایجاد این مشکلات هستند. خشکی دهان به عنوان عارضه جانبی بیش از 400 دارو گزارش شده است، به ویژه ضد افسردگی های سه حلقه ای ، آرام بخش ها و سداتیوها، آنتی هیستامین ها، داروهای ضد فشار خون، داروهای سیتوتوکسیک و داروهای ضد پارکیسون. بیماریهایی همانند سندرم شوگرن، سایر وضعیتهای اتوایمیون، دیابت و بیماری آلزایمر هم می توانند اختلالات بزاقی ایجاد کنند.

کاهش عملکرد بزاقی منجر به مشکلات متعدد دهانی و حلقی نظیر مخاط دهان خشک و شکننده، کاهش فعالیت ضد میکروبی، کاهش خاصیت لغزنده سازی، ایجاد پوسیدگیها، عفونتهای قارچی دهان، درد و مشکل در جویدن، بلع، چشائی و کاهش گیر دست دندان متحرک در افراد سالمند
می شوند. بنابراین، تشخیص و مداخله زودهنگام برای پیشگیری از عوارض مخرب خشکی دهان ضروری است.

فرآیند تشخیص شامل یک مرور دقیق بر تاریخچه بیمار و یافته های فیزیکی، سیالومتری، سیالوگرافی، بیوپسی از غدد بزاقی لب و سینتی اسکن توسط پرتگنات ^99mTC می باشد. مشاوره با پزشک معالج می تواند جهت تعویض نوع و دوز داروهائی که باعث خشکی دهان می شوند، مفید واقع شود.

فرآورده های جایگزین بزاق، بهداشت دهانی مرتب، محرکهای چشائی، جویدنی یا داروئی بزاق و فلورایدتراپی طولانی مدت برای حفظ سلامت دهان و حلق در طول حیات بسیار لازم می باشند.

عملکرد حسی حرکتی

با افزایش سن تغییراتی در جویدن، بلع و وضعیت دهانی رخ می دهد. بیشترین اختلال حرکتی گزارش شده در دهان در سالمندان، تغییر در جویدن است تا جائی که حتی افراد مسن دارای دندان هم قادر به آماده سازی کامل غذا جهت بلع-همانند جوانان- نمی باشند.

این تغییر کفایت جویدن در سالمندان سالم اثر نامطلوبی ندارد اما بیماریهای سیستمیک (مثل سکته مغزی و پارکینسون) و رژیم های داروئی (مثل همراهی Tardive dyskinesia و فنوتیازین ها) که در سالمندان شایع می باشند، می تواند اثرات قابل توجهی بر بلع و جویدن بگذارد و آنها را مستعد خفگی یا اسپیراسیون کند.

سایر بیماریهای مربوط به سن مثل استئوآرتریت ممکن است روی مفصل تمپورمندیبولار (TMJ) اثر بگذارد. هر چند افراد مسن کمتر از نشانه های مربوط به درد TMJ شاکی هستند.

بسیاری از افراد سالمند از کاهش درک و لذت از غذا و تغییر حس چشائی و بویائی شاکی هستند. مطالعات نشان داده که علیرغم تغییرات بسیار ناچیز در عملکرد چشائی، حس بویائی بطور قابل ملاحظه ای در طی زندگی بیمار کاهش می یابد. کاهش ظرفیت بویائی همراه با تغییر در عملکرد حرکتی، بزاقی و سایر اجزاء حسی دهان سبب می شود که افراد سالمند کمتر طعم غذا را درک کرده و به خوراکیها علاقه نشان دهند. چنانچه افراد سالمند مبتلا به بیماریهای سیستمیک، از مشکلات فوق رنج می برند جهت پیشگیری از سوء تغذیه، دهیدراتاسیون و کاهش کیفیت زندگی، نیاز به مشاوره تغذیه ای دارند.

تاريخ بروز رساني : دوشنبه 04/10/91 ساعت 06:48

هفته سلامت > پزشکی دهان و سالمندان