پيشينه تاريخي

گرچه پيشينه تاريخي اين منطقه به نام زاوه به دوران قبل از اسلام دوره اشكانيان برمي گردد اما خود شهر كه نامش را از عارف نامي قرن ششم هجري يعني قطب الدين حيدر مي گيرد به قرن ششم و هفتم يعني پس از دفن قطب الدين حيدر و از نظر شهريت به دوره صفوي برمي گردد. رونق و آباداني شهر به حدود دويست سال پيش يعني دوره حاكميت اسحاق خان قرايي از خوانين و رجال سياسي عصر قاجاريه برمي گردد. اسحاق خان به مرمت و آباداني شهر پرداخته و آن چنان تحولي در شهر بوجود آورد كه مدت ها اين شهر تربت اسحاق خان معروف بوده است. در دو انقلاب معاصر ايران يعني انقلاب مشروطه در سال 1285 شمسي و انقلاب اسلامي 1357 شمسي تربت از شهر هاي پيشتاز عليه استبداد بوده است.

موقعيت جغرافيايي شهرستان

شهرستان تربت حيدريه با مساحت 14000 كيلو متر مربع و جمعيت 323 هزار نفر يكي از بزرگترين شهر ستان هاي استان خراسان و قطب كشاورزي خراسان است كه داراي استعداد هاي كشاورزي و معدني بسياري است بطوري كه در 23 مورد از محصولات و يا معدن رتبه اول تا سوم را در سطح كشور يا استان دارا مي باشد. مركز اين شهرستان شهر تربت حيدريه است كه بر اساس آخرين تقسيمات كشوري داراي 6 بخش به نام هاي مركزي, مه ولات, دولت آباد, رخ, كدكن و بايگ مي باشد. وجود رشته كوه هاي متعدد كه جلگه هاي حاصلخيز را محصور كرده اند عوامل تنوع آب و هوايي و گوناگوني محصولات كشاورزي است. در حال حاضر نيز با توجه به موقعبت حساس آن يعني عبور راه آهن, مشهد ـ بافق ـ هرات و وجود معادن غني و اهميت كشاورزي و منابع آب فراوان آينده درخشاني براي آن پيش بيني مي شود.

آرامگاه قطب الدين حيدر

مقبره قطب الدين حيدر مشتمل بر ايواني مرتفع, ورودي و محوطه زير گنبد است اين مزار كه در اصل از بناهاي دوره تيموري است با گنبد دو جداره استقرار بر طاق نماهاي شانزده گانه ايجاد شده است.
در دوره صفويه در زمان شاه عباسي در سال 1023 هجري به همت خواجه سلطان محمود تربتي حاكم تربت با مصالح سنگ و گچ و بسيار مستحكم مرمت و بازسازي شده است. پوشش زيرين سقف در فضاي داخلي مزين به تقوشي هندسي بسيار ممتاز دارد به خط كوفي لا اله الا الله و محمد رسول الله و اسامي تعدادي از عرفا حكاكي گرديده است. ضريح چوبي شيخ د رميان محوطه زير گنبد قرار گرفته و داراي تاريخ 987 هجري قمري است. در امتداد فضاي ورودي نيز محرابي از گچ بريهاي زيبا تعبيه شده است.

مسجد و مقبره شيخ حيدر كدكني

شهر كدكن در 75 كيلومتري شمال باختري تربت حيدريه واقع شده است و يكي از مراكز تمدني قبل از اسلام و بعداز اسلام بوده است. آثار و ابنيه اي چون مسجد, ايوان, مقبره, سرداب و تعدادي سنگ قبر مربوط به قرون 10 تا 13 در اين شهر وجود دارد.
مسجد به صورت شبستاني مكعب مستطيل در ابعاد 7*14 متر است كه در مركز آن دو طاق بزرگ با نماي منحصر به فرد تشكيل دو گنبد چهار ترك را داده است در انتهاي هر يك از اتاق مذكور اتاق هاي گهواره اي آجر كاري ديگري به مثابه ستوني براي استحكام گنبد ها ساخته شده است. برخي از محققان و باستان شناسان مسجد را آثار معماري قبل از دوره ايلخاني مي دانند. مردم كدكن بقعه شيخ حيدر, مزار عبدالله ابن موسي كاظم, خواجه نظام المك و نظام الدين مي شناسند.

روستاي رود معجن واقع در 48 كيلومتري غرب تربت حيدريه واقع است. در چهار كيلومتري اين روستا آبشاري زيبا با ارتفاع 28 متري پديد آمده كه از سلسله جبال چهل تن در 54 كيلومتري غرب شهرستان سر چشمه گرفته و پس از ايجاد آبشار و مشروب كردن آبادي مسير خود در نزديكي روستاي رود معجن وارد رودخانه حصارچه مي شود.

پارك جنگلي پيشكوه

بارك جنگلي پيشكوه كه يكي از بزرگترين پارك هاي كشور نام گرفته داراي جايگاه خاص در منطقه خراسان مركزي و محور شرق كشور است. پاركي با وسعت 800 هكتار در دامنه كوه سه قله مشرف به شهر و با پيش بيني امكانات متنوع تفريحي و توريستي و نيز جاده گذر مسافرين استان هاي جنوبي كشور به مشهد الرضا و نيز چشم اندازهاي بس زيبا مي تواند پذيراي مسافرين و گردشگران باشد.

باغ ملي

باغ ملي تربت حيدريه كه در مركز شهر در انتهاي خيابان معروف به باغ ملي و بر بالاي تپه اي قرار گرفته يكي از زيباترين پارك هاي ملي محسوب مي شود. كه با دستان هنرمند و مبتكر باغبانان تبديل به يك شاهاكار شده است. درختان سرو سر به فلك كشيده گل هاي زيبا, طرح هاي پرنده درختي و فواره ها آن را تبديل به يك باغ كه چشم هر بيننده اي را خيره مي سازد.

سد شهيد يعقوبي

اين سد در 20 كيلو متري شرق تربت حيدريه و در شمال روستاي ملك آباد بر روي رودخانه سالار ساخته شده است و در زمره ي سدهاي خاكي كشور محسوب مي شود. با توجه به حوضه آبگيري و فضاي سبزي كه د رجنوب سد ايجاد شده يكي از مناطق گردشگري و زيباي شهرستان شده است.

رباط لاري

اين رباط در سال 1308 هجري قمري توسط تاجر معروف تربت حاج محمدرضالاري در محله ميدان رباط به ابعاد 64*60 و داراي 24 غرفه تابستاني و اصطبل مشرف به حياط است. شيوه معماري و مصالح بكار رفته در رباط دلالت بر تدبير و معماري اصولي و مستحكم آن دارد پس از گذشت بيش از صد سال سال هنوز قابل استفاده تجار شهر تربت مي باشد.

بناي اين مقبره در 55 كيلومتري جنوب شرقي تربت حيدريه در روستايي به نام مهنه قرار دارد كه به اعتقاد برخي مدفن شيخ ابوسعيد ابي الخير يا پير مهنه است. وي از عارفان پر آوازه و بزرگ جهان تصوف قرن پنجم هجري است. مولف كتاب اسرار التوحيد به صراحت محل دفن شيخ را ميهنه كه در خارج از مرزهاي ايران است ذكر كرده است ولي اشخاص بسياري در اين امر مباهات داشته ومحل دفن وي را تربت مي دانند.

اين مزار در روستاي ميان كوه واقع در 60 كيلومتري شمال خاوري تربت حيدريه قرار دارد. آرامگاه بنايي شكل گرفته از سنگ وآجر است داخل بنا چهار ايواني است كه با ايجاد فيلپوش ها به هشت گوش تبديل شده و استقرار گنبدي به صورت عرق چين را ممكن كرده است. سبك ساختماني آرامگاه اواخر دوران صفويه را القا مي كند.

بقعه امامزاده احمدالرضا در روستاي بوري آباد در 5 كيلو متري جنوب تربت حيدريه و در ميان باغي با درختان سرو بلند قرار دارد. و قدمت ساختمان آن به قبل از دوران صفويه مربوط مي شود. مزار به شكل 8 ضلعي است كه چهار در گاه ورودي به باغ از آن باز مي شود.

اين حمام د رسال 1273 هجري قمري توسط مرحوم سيد محمد امين التجار معروف به حاجي رئيس در زميني به ابعاد 35*45 متر در انتهاي خيابان روح بخش تربت حيدريه بنا شده است. حمام از دو قسمت مردانه و زنانه تشكيل شده و شامل فضاهاي ورودي, رختكني (سربينه) مياندر, گرمخانه, مخازن آب گرم و سرد, گلخن مي باشد. در سر در ورودي حمام كاشي هاي لاجوردي منقوش به گل و بوته, نقاشي و تاريخ ساخت حمام خودنمايي مي كند. از ويژگيهاي جالب قسمت رختگني, هشت ستون سنگي مزين به نقاشي هاي زيباست كه سقف گنبدي شكل و سرسرا را برروي خود تحمل مي كند.

اين منزل كه هم اكنون در خيابان فردوسي جنوبي تربت حيدريه واقع شده است در دوره قاجاريه توسط مرحوم سيد محمد امين التجار معروف به حاجيامین ساخته شده و محل سكونت وي بوده است.

روستاي ظهير آباد در 30 كيلومتري. در تربت حيدريه به طرف بجستان واقع شده است. در حاشيه اين روستا رباطي به چشم مي خورد كه بيشتر توقفگاه كاروانيان بوده است. افضل الملك در سفرنامه خود بناي رباط را به بانويي نسبت مي دهد. در متعددي براي اقامت در فصول سرد سال ايجاد شده است.