معماری مساجد

از جمله‌ی مهم ترین وظائف مسلمانان نسبت به مساجد، عمران و آبادی آنهاست یعنی همه‌ی افراد جامعه‌ی اسلامی موظف هستند مانع خرابی خانه های خدا شوند و از نظر قرآن ظالم ترین و ستمکارترین افراد کسی است که سعی در خراب نمودن خانه‌ی خدا دارد. اما چه کسی مسجدها را خراب می‌کند؟ و خرابی مسد به چه معناست؟

عاقلان دوراندیش به خوبی می‌دانند که صاحب اصلی مساجد، تنها خدای متعال است «ان المساجد لله» و این صاحب خانه، پیش از آنکه از صدمات در و دیوار خانه اش ناراضی باشد از هرز رفتن جوانان و به انحراف کشیده شدن آنان در کنار خیابانها و مجامع غیردینی ناراضی و بیزار است.

به یقین صاحب این خانه بیش از آنکه از نقش و نگار محراب و شبستان و طول و عرض مناره‌های خانه اش لذت ببرد از حضور جمعیت‌های مختلف در آن و آشنا شدن ایشان با کتاب قرآن و سنت پیامبر (ص) خوشحال می‌شود. اما صد افسوس که ما پوستین اسلام را وارونه به تن کرده‌ایم و شیپور اسلام را وارونه به دست گرفته ایم. «لبس الاسلام لباس الفرو مغلوباً.»

در روایتی ابوذر (علیه الرحمه) از رسول اکرم (ص) سؤال می‌کند: یا رسول الله کیف تعمر مساجد الله؟ ای رسول خدا چگونه خانه‌های الهی معمور و آباد می‌شوند؟ پیامبر اکرم (ص) در جواب می‌فرمایند:(آبادی مساجد به این است که از بلند کردن صدا و داد و فریاد در آن و نیز پرداختن به امور باطل و سخنان گناه پرهیز شود، خرید و فروش در مسجد انجام نشود و حتی سخنان لغو و بیهوده را در خانه‌ی خدا ترک کنی و اگر چنین نکردی، روز قیامت کسی را جز خود سرزنش و ملامت نکن (چرا که توفیقات فراوانی را به واسطه‌ی رعایت نکردن حقوق و حرمت خانه‌ی خدا از دست می‌دهی).[1]

تجمل گرایی در مساجد

اما صد افسوس که ما در امور معنوی هم با دیده مادی می نگریم و در مکانهای معنوی هم به زرق و برقهای مادی چشم دوخته ایم و دل بسته ایم. روی آوردن به ساختن مساجد بزرگ و قصرهای بلند برای فرمانروایان مسلمانان، از زمان معاویه، آغاز شد[2]اما به عنوان یک سنت اسلامی در بین مسلمانان رواج یافت.

یـک مــثال دیـگر انـدر کـج روی شــاید ار از نــقل قرآن بـشنوی

این چنین کژ بازیی در جفت و طاق با نــبی می‌باخــتند اهــل نفاق

کـــز برای عـــز دیـن احــمـدی مسجدی سازیم و بود آن مرتدی

ایــن چــنین کژ بــازیی می‌باختند مسجدی جز مسجد او ساختنـد...

قصــد ایشــان جز سـیه روئی نبود خیر دین کی جست ترسا و یهود

مسجــدی بر جسر دوزخ ساختنــد با خــدا نرد دغـاهــا باخـتنــد[3]

«زمانی که معاویه دمشق را پایتخت خود قرار داد تصمیم گرفت که مساجدی پرشکوه بسازد که از معابد بت پرستان و کلیساهای مسیحیان کمتر نباشد و قصرهایی بنا کند که درخشش و جلال آن در رقابت، از کاخ‌های بیزانس عقب نماند. از این رو، طبیعی بود که یک حرکت پرشتاب و پرنشاط معماری شروع شد و کارگران و معماران و هنرمندان را از همه جا دعوت کردند و استاد کارانی از سوریه و روم و ایران در آرایش و تزیین بناها به کارگرفته شدند.... و پس از سقوط بنی امیه هم، این جریان، همچنان در روزگار بنی عباس ادامه یافت، به خصوص در اسپانیا...»[4]ظرف 20 سال بعد از رحلت حضرت محمد (صلی الله و علیه و آله و سلّم) مسجد خود او در مدينه تجديد بنا شد و قسمت‌هایی مانند اتاقک‌ها و غرفه‌هایی به نام «مقصوره» و یا «محراب»، برای نماز یا خطبه و سخنرانی به مساجد افزوده شد.

محراب به معنای غرفه و اتاقک، در زمان پیامبر نبوده و در عهد خلفای بعد، از زمان عمربن عبدالعزیز به بعد ساخته شده است. و اگر در برخی روایات هم تعبیر «محراب النّبی» بیان شده است منظور محل نماز و مصلای او است. «مقصوره» هم، اتاقکی است که دارای یک دریچه است و مردم، از آنجا به پیش نماز نگاه می‌کردند و عثمان، اولین کسی بود که در مسجد، مقصوره ساخت. و این، به دنبال کشته شدن عمر بود. هنگامی‌که عثمان خلیفه شد، مقصوره‌ای کوچک ساخت که داخل آنجای می‌گرفت و نماز می‌خواند.

در این باره به عنوان مثال، عمل «مروان بن حکم»، خلیفه‌ی اموی، قابل ذکر است. وی، به دنبال حادثه‌ی سوء قصدی که به او شد و کسی با چاقو به او ضربه زد و قصد کشتنش را داشت و بالأخره دستگیر و زندانی و پس از مدتی، اعدام شد، به فکر ساختن مقصوره‌ای محکم افتاد و مروان، اولین کسی بود که در مسجد، مقصوره را با سنگ‌های نقش و نگاردار ساخت و برای آن دریچه قرار داد. معاویه هم بعد از ماجرای سوء قصدی که به او صورت گرفت، در مسجد، مقصوره درست کرد.[5]

«... نخستین محراب را عثمان از خشت ساخت. به منظور جلوگیری از خطر... گفته اند: مروان بعد از این که با چاقو، مضروب شد، مقصوره‌ای مشبک در مسجد ساخت. همچنین معاویه در شام، پس از مضروب شدن، برای حفظ خود مقصوره ساخت...»[6]

این گونه محراب‌ها و اتاقک‌ها بدعتی بود که حتی امیرالمؤمنین (علیه السلام) با آن مخالفت می‌کرد و در احادیث آمده که آن حضرت، هنگام برخورد با چنین مکآنهایی در مساجد، آنها را می‌شکست و می‌فرمود که این‌ها شبیه قربان گاه‌های قوم یهود است.[7]

و حتی امام باقر (علیه السلام) آنها را موجب بطلان نماز دانسته و می‌فرمایند: این اتاقک‌ها و محراب‌ها را جباران و ستمگران ابداع کرده‌اند و نماز کسی که به آنها اقتدا کند صحیح نیست.[8]در کتب فقهی نیز نقل شده که این گونه محراب‌ها مکروه بوده است زیرا به گونه‌ای است که بین نمازگزاران و امام جماعت از دو طرف فاصله و جدایی می‌اندازد.

بر محـک زن کار خود ای مرد کار تا نســازی مســجد اهــل ضــرار

بس بر آن مسجد کنان تسخر زدی چون نظر کردی تو خود زیشان بودی....

ابلهـان تعـظیـم مـسجد مـی‌کنـند در جفــای اهــل دل جـد مـی‌کنــند

آن مـجاز اسـت این حقیقت ای...[شهان] نیســت مســجد جــز درون سروران

مسجـدی کـان اندرون اولـیاست سجــدگاه جمــله است آنجا خداست

تــا دل مــرد خــدا نامــد بدرد هیـــچ قــومی ‌را خــدا رسـوا نکرد[9]

تاريخ بروز رساني : دوشنبه 05/12/87 ساعت 21:27

معماری مساجد