باسمه تعالي“

 

تحليل نتايج زيجهاي حياتي مناطق شهری و روستايي شهرستان  رشتخوار در سال1387

1-                 مقدمه:

اولين فعاليت بهورزان در شروع به كار در خانه‌هاي بهداشت، انجام سرشماري جمعيت تحت پوشش و شناسايي گروههاي سني و جنسي و گروههاي آسيب‌پذير است. يكي از موارد استفاده آنچه بهورزان درسرشماري عمومي جمعيت روستايي تحت پوشش خود فراهم مي‌كنند كاربرد داده­ها در زيج حياتي است.

 

زيج در لغت، معرب كلمه‌ي فارسي زيگ و به معناي تعيين احوال ستارگان، و جدولي است كه از آن به حركات سيارات معرفت يابند.

همه زيج فلك جدول به جدول         به اصطرلاب حكمت كرده ام حل

                                                                                    (نظامي)

همه زيج و صلاب برداشتـــند           برآن كار يك هفته بگذاشتند

                                                                                    (فردوسي)

 

اصل فارسي كلمه، به معناي ريسمان‌(زه) بوده و بتدريج بر سبيل توسع به رشته‌هاي موازي كه تارهاي پارچه‌اي از انها تشكيل مي‌يابد، اطلاق شده و بالاخره به مناسبت مشابهت خطوط يك جدول عددي به رشته تارهايي كه در كارگاه بافندگي تنظيم مي‌شود، اين گونه جداول نيز زيج خوانده شد^٭ .

 

زيجهاي حياتي مورد استفاده در خانه‌هاي بهداشت كه داراي چند دايره متحدالمركز و 12 قطاع (هر قطاع براي يك ماه) است نام خود را از جداولي كه در رصدخانه‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرد وام گرفته است و چون از آن براي ثبت و نمايش آمارهاي حياتي بهره گرفته مي‌شود پسوند ”حياتي“ دارد.

 

زيج حياتي ابزاري است ايراني كه براساس نيازهاي واقعي نظام ارائه خدمات بهداشتي درماني كشور شكل گرفته است. اين ابزار، اول بار در سال 1367 و فقط براي نمايش وقايع تولد و مرگ در جمعيت خانه‌هاي بهداشت كشور بكار گرفته شد و بتدريج در جريان كار با اثبات كارآيي خود تكميل تر گرديد. با استفاده از اين ابزار كارآ، ساده و معتبر مي­توان در سطوح مختلف محيطي، شهرستاني، استاني و كشوري توان رهبري تيم بهداشتي را ارتقاء داد.

 

زيجهاي كنوني ورقه‌اي است با طول و عرض 70  در 50 سانتيمتر داراي 7جدول و 5 دايره متحدالمركز كه در چهار رنگ چاپ مي‌شود و داده‌هاي مختلفي را نشان مي‌دهد از جمله: اطلاعات جمعيتي بر حسب سن، جنس و محل سكونت؛ مواليد؛ شرايط زايمان؛ مرگ برحسب سن و جنس؛ مرگ مادران به دليل عوارض حاملگي و زايمان و علل مرگ آنها؛ علل مرگ كودكان زير پنجسال؛ چگونگي مصرف نمك يددار توسط خانوارها و تنظيم خانواده. سالانه شاخصهاي متعددي از اين ورقه بدست مي‌آيد كه مي‌توان با تحليل انها و مقايسه با سالهاي قبل، وضعيت برنامه­ها و مداخله­ها را ارزيابي كرد و  در برنامه‌ريزيها به جهت ارتقاء وضعيت سلامت جامعه گامهاي مثبتي برداشت. همچنين، با مرتب كردن شاخصهاي بدست آمده از زيجهاي حياتي هر خانه بهداشت  مي­توان مناطق با پايين­ترين عملكردها را مشخص كرد، نقاط ضعف آن مناطق را شناسايي و اقدام به مداخله مناسب نمود. اين، ساده­ترين استفاده از زيج حياتي است كه كارآيي مديريتي خوبي دارد.

 

 

2-                 شاخصهاي جمعيتي

جمعیت به دست آمده از 35 برگ زیج حیاتی 52612 نفر می باشد که این جمعیت مربوط به 34 برگ زیج حیاتی مربوط به نقاط روستایی 1برگ مربوط به پایگاه شهری ستاره دار می باشد.

کمترین جمعیت تحت پوشش مربوط به مرکز بهداشتی درمانی فتح آباد و بیشترین آن به مرکز بهداشتی درمانی رشتخوارتعلق دارد.

جمعیت زیر یکسال

 درصد جمعیت زیر یکسال شهرستان08/2%میباشدکه  نسبت به سال قبل (86) 05/0%کاهش داشته است. این درصد بین 86/1% در مرکز بهداشتی درمانی رشتخوار تا 26/2% در مرکز بهداشتی درمانی جنگل متغیر است میانگین استانی  98/1% می باشد.

همانطور که در بالا ذکر گردید مرکز جنگل دارای بالاترین جمعیت زیر یکسال نسبت به بقیه واحدها می باشد و از پر زاد و ولدترین نقاط شهرستان می باشد که این نیازمند برنامه ریزی در زمینه برنامه های آموزشی تنظیم خانواده می باشد. همچنین مرکز بهداشتی درمانی سنگان نیز جمعیت زیر یکسال بالایی دارد. خانه های بهداشت مرکز بهداشتی درمانی رشتخوار توفیق بهتری از جهت کنترل موالید داشته اند و سایر واحدها حول میانگین می باشند.

جمعیت زیر5 سال

86/9% جمعیت شهرستان در گروه سنی زیر 5 سال قرار دارند که نسبت به سال گذشته شهرستان 25/0% افزایش داشته است.کمترین جمعیت زیر 5 سال مربوط به مرکز بهداشتی درمانی رشتخوار و بیشترین درصد آن مربوط به مرکز بهداشتی درمانی جنگل می باشد.

مراکز بهداشتی درمانی جنگل،سنگان و احمدآباد با بالاترین درصد جمعیت زیر 5 سال نیازمند برنامه ریزی به جهت کار بیشتر بر روی شاخصهای جمعیتی و تنظیم خانواده می باشدو مرکز بهداشتی درمانی فتح آباد نیز در محدوده میانگین شهرستانی قرار دارد که فقط با نظارت و کنترل قادر به نگهداری توفیق خود خواهد بود.

 

جمعیت زیر 15سال

09/30%% جمعیت شهرستان در گروه سنی زیر 15 سال قرار دارد که علیرغم کاهش حدود 67/0% نسبت به سال قبل هنوز هم نشان دهنده جمعیت جوان شهرستان نسبت به میانگین استانی که 71/28%  می باشد و نیازمند برنامه ریزی درباره بهداشت باروری به گروه نوجوان می باشیم دامنه تغییرات این شاخص از 88/28 در مرکزرشتخوار تا 33/33% در مرکز جنگل متغیر است. این شاخص نشان دهنده نیاز برنامه ریزی جدیتر درباره جمعیت نوجوان و کودک در مرکز بهداشتی درمانی جنگل می باشد.

جمعیت 65سال به بالا

52/5% جمعیت شهرستان در گروه سنی 65 سال به بالا قرار دارد که این شاخص نسبت به سال قبل در شهرستان تغییر قابل ملاحظه ای نداشته است و نسبت به میانگین استانی(48/6%) نیز در سطح پایین تری قرار دارد. اما با نگاه دقیق تر و در مقیاس کوچکتر در سطح مراکز بهداشتی درمانی این شاخص از55/4% در مرکزجنگل تا 11/7% در خانه های بهداشت مرکز بهداشتی درمانی فتح آبادمتغیر می باشد که این نیازمند برنامه ریزی و اقدامات جدیتر برای سلامت این گروه آسیب پذیر (سالمندان) در مرکز بهداشتی درمانی فتح آباد می باشد.

نسبت جنسی

نسبت جنسی در بد و تولد حدود56/100% میباشد یعنی به ازای هر 100 دختر 56/100 پسر متولد شده اند میانگین استانی این شاخص 01/103%   میباشد .این شاخص بین 09/85% در مرکز سنگان تا 132% در مرکز بهداشتی درمانی فتح آباد متغیر است.

3-شاخصهای باروری

میزان موالید خام

به ازای هر 1000نفر جمعیت در سطح شهرستان 32/20 تولد وجود داشته است که از میانگین استانی تقریبا پیروی میکند کمترین میزان موالیدخام مربوط مرکز فتح آباد با 94/14 در هزار و بیشترین آن مربوط به مرکز جنگل با 38/22تولد در هزار میباشد این شاخص حدود 34/0 در هزار نسبت به سال قبل افزایش داشته است ولی از انجا که این عدد به صورت شاخص خام مطرح میشود (میزان خام موالید) برای افزایش دقت آن بهتر است  میزان باروری  عمومی محاسبه گردد

باروری عمومی

این میزان  نشان دهنده تعداد تولد در سال به ازای هر 1000 زن 15 تا 49ساله است این رقم بر اساس زیجهای حیاتی  شهرستان71/73 در هزار میباشد که نسبت به سال قبل 83/0 در هزار افزایش را نشان میدهد میانگین استانی این شاخص 38/73 در هزار میباشد  . دامنه تغیرات میزان باروری عمومی بین 82/54در هزار در مرکز فتح آباد تا 11/79 در هزار در مرکز بهداشتی درمانی جنگل متغیر است به عبارت دیگر تقریبا  از هر14زن 15تا49 ساله در سطح شهرستان در طول سال همواره یک نفرحامله بوده است که این رقم در مرکز بهداشتی درمانی جنگل ازهر 13زن49-15 ساله یک نفر و در مرکز فتح آباد از هر 18 زن49-15 ساله یک نفر حامله بوده است توسعه نظارت بر چگونگی عملکردبهورزان و نیز برنامه های آموزشی به زنان در سنین باروری بویژه آنان که به تازگی ازدواج کرده اند میتوانددر بهبود شاخص هاتاثیر داشته باشد.

شاخص ها نشان میدهد که مراکز بهداشتی درمانی جنگل،سنگان و احمدآباد نیازمند برنامه ریزی و اقدامات ضروری بیشتری برای بهبود این شاخصها هستند.

 

 

باروری کلی

- میزان باروری کلی یعنی تعداد فرزندانی که یک زن در طول دوران باروری خود (10 تا 49 سالگی) می تواند به دنیا آورد.

این میزان درسطح شهرستان29/2 کودک در سال 87 و27/2 کودک در سال 86 می باشد. میانگین استانی این شاخص در سال87،26/2 کودک به ازای هر زن 10 تا 49 ساله می باشد که در این شاخص نیز شهرستان از میانگین استانی بالاتر است. دامنه تغییرات این شاخص بین 72/1 در مرکز فتح آباد تا 54/2  در مرکز جنگل متغیر است. این شاخص مرکب از شاخصهای باروری اختصاصی سنی است و ناظر برتمام سنین می باشد. دسته بندی مراکز براساس این شاخص ارزش اختصاصی تری دارد و مشاهده می گردد که به ترتیب مراکز جنگل،سنگان و احمدآبادو رشتخوار بایستی به طور جدی اقدامات موثر در زمینه تنظیم خانواده و بویژه برای مادران جوان به عمل آورند.

میزان تجدید نسل ناخالص

- میزان تجدید نسل ناخالص یعنی تعداد دخترانی که به ازای هر مادر در خانوار متولد می شوند هر چه این رقم بیشتر باشد روند رشد جمعیت سریعتر خواهد بود. این شاخص در سطح شهرستان 14/1 در سال 87 می باشد که حدود04/0 نسبت به سال قبل افزایش داشته ایم .شاخص استانی 11/1  می باشد. دامنه تغییرات این شاخص بین 74/0 در مرکز فتح آباد تا 25/1 در مرکز سنگان متفاوت می باشد.

رشد طبیعی جمعیت

- رشد طبیعی جمعیت شهرستان 91/15 در هزار می باشد که نسبت به سال قبل حدود68/0 در هزار افزایش پیدا کرده است. میانگین استانی35/15 در هزار می باشد که در این شاخص نیز شهرستان از استان بالاتر می باشد. کمترین مقدار رشد طبیعی جمعیت مربوط به مرکز فتح آبادبا 01/9 درهزار و بالاترین آن مربوط به مرکز بهداشتی درمانی جنگل با 16/19 در هزار می باشد. که لزوم کار بیشتر در زمینه تنظیم خانواده در این نقاط مشهود است. همانطور که مشاهده می شود مرکز فتح آباد با کمترین میزان موالید کمترین رشد طبیعی جمعیت و مرکز جنگل با بیشترین میزان موالید خام بیشترین رشد طبیعی جمعیت را دارا است.

4- شاخص های عملکرد:

پوشش تنظیم خانواده

درصد پوشش تنظیم خانواده با استفاده از روشهای مطمئن در شهرستان 19/64 درصد می باشد که نسبت به سال گذشته 45/0% افزایش و نسبت به میانگین استانی 63/3%پایینتر است

بیتشرین مقدار این شاخص مربوط به مرکز بهداشتی درمانی فتح آباد با 63/73 درصد و کمترین آن مربوط به مرکز جنگل با 64/52% می باشد که با توجه به میزان رشد طبیعی جمعیت و میزان موالید خام می بینیم که این شاخص در خصوص مرکز فتح آباد با کمترین میزان رشد طبیعی جمعیت و موالید خام و جنگل با بالاترین رشد طبیعی جمعیت و موالید خام صادق میباشد..

شرایط زایمان

75/0 درصد زایمانهای شهرستان در شرایط غیربهداشتی و توسط ماماهای دروه ندیده صورت گرفته است که نسبت به میانگین استانی که97/0  می باشد در وضعیت بهتری قرار داریم. این شاخص بسته به شرایط اجتماعی و اقتصادی و بهداشتی متغیر است و در مرکز فتح آباد صفر و بیشترین آن در خانه های بهداشت مرکز بهداشتی درمانی رشتخوار با 71/1% می باشد. البته این را نبایستی نیز فراموش کرد که این شاخص در سال قبل 78/0 درصد بوده است که امسال03/0نسبت به سال قبل کاهش  پیدا کرده است.

حدود 71/96% زایمانهای شهرستان نیز در بیمارستان اتفاق افتاده است که بیشترین میزان آن در مرکز فتح آبادبا  100% و کمترین آن مربوط به جنگل با 98/90% می باشد .

وزن متولدین

درصد متولدین وزن شده در شهرستان 85/97% می باشد که نسبت به سال قبل 46/1%کاهش داشته است. میانگین استانی این شاخص 5/99%میباشد. بیشترین میزان این شاخص مربوط به مرکز احمدآباد و رشتخواربا 100% کودک وزن شده و کمترین آن مربوط به مرکز جنگل با 6/91% می باشد.

درصد متولیدن با وزن کمتر از 2500 گرم نیز در شهرستان 97/4% و استان46/5% می باشد که نسبت به سال قبل حدود 32/0 درصد کودکان با وزن کمتر از 2500 گرم شهرستان کاهش پیدا کرده است. براساس جدول شاخصها بیشترین متولدین کمتر از 2500گرم در مرکز فتح آباد با 77/8 درصد و کمترین آن در مرکز بهداشتی درمانی احمدآباد با 62/2% متولد شده اند. به هر حال لازم است مرکز بهداشتی درمانی جنگل و فتح آباددر برنامه ریزیهای خود برای تغذیه صحیح مادران و کودکان تجدید نظری داشته باشند.

5- شاخصهای مرگ و میر

میزان مرگ خام

میزان مرگ خام کل شهرستان 41/4 در هزار است که نسبت به سال قبل حدود 33/0 در هزار کاهش داشته است میانیگن استانی 03/5در هزار می باشد که نسبت به میانگین شهرستان  62/0در هزار بیشتر است. بیشترین میزان مرگ خام ثبت شده در مرکز فتح آباد با 92/5 و مرکزسنگان با 3/5 در هزار و کمترین آن در مرکز جنگل با 22/3 در هزار می باشد . این شاخص به تنهایی ارزش خاصی ندارد آنچه مهم است توزیع مرگ در گروههای مختلف سنی می باشد که هر چه موارد مرگ در سنین بالاتر اتفاق افتد نشان دهنده. وضعیت مطلوب تر اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی است.

 

 

مرگ زیر یکسال

63% از مرگهای زیر یکسال شهرستان مربوط به یکماه اول زندگی (دوران نوزادی) اختصاص داده که این شاخص در سطح استان71%  می باشد. بیشترین میزان (نسبت مرگ دوران نوزادی به زیر یکسال) مربوط به مرکز سنگان با 100% و کمترین آن مربوط به مرکز احمدآباد با 3/33% می باشد.

میزان مرگ نوزادان (NMR) در سطح شهرستان 23/11 در هزار تولد زنده می باشد که شاخص استان عدد 18/14 در هزار را نشان می دهد . بیشترین میزان در مرکز فتح آبادبا 48/34 در هزار و کمترین میزان را خانه های بهداشت مرکز احمدآباد با 37/4 در هزار دارا می باشد لازم به ذکر است که میانگین شهرستانی نسبت به سال قبل 5/3 در هزار کاهش  نشان می دهد. توجه بیشتر به مسائل تغذیه ای مادران باردار ، مراقبتهای دوران بارداری و زایمان در دوران نوزادی می تواند به کاهش این رقم کمک کند که لازم است مرکز فتح آباد در برنامه ریزیهای خود و برنامه های مراقبت زمان بارداری ، حین زایمان و دوران نوزادی و نیز تغذیه مادران و دختران بررسی و تجدید نظر داشته باشد.

 IMR میزان مرگ کودکان زیر یکسال شهرستان نیز 77/17 در هزار می باشد که این رقم در سال قبل 4/23 و در استان 9/19  در هزار می باشد. بالاترین میزان مربوط به مرکز فتح آبادبا 72/51 در هزار و کمترین مربوط به خانه های بهداشت مرکز احمدآبادبا 1/13 در هزار می باشد. ضمن اینکه مرکز  رشتخوار نیز بالاتر از میانگین شهرستان  می باشد.

 

 

 

مرگ زیر 5سال

U5MR میزان مرگ کودکان زیر 5 سال به ازای 1000 تولد زنده در شهرستان 45/22 می باشد که این رقم در سال قبل 26 و در استان66/22 در هزار می باشد. دامنه تغییرات این شاخص از 16در مرکز جنگل تا 72/51در مرکز فتح آباد متغیر می باشد.

نارسی نوزادو ناهنجاریهای مادرزادی ،  به ترتیب بیشترین علل ثبت شده مرگ کودکان زیر 5 سال را تشکیل می دهد ضمن اینکه بررسی بیشتر بر روی علل مرگ در کودکان زیر 5 سال که عمدتاً در قسمت سایر علل ثبت می شود. (13 در هزار) در کنار توجه به تغذیه کودکان پیشگیری از حوادث در کودکان و کنترل بهتر بیماریها تنفسی و گوارشی می تواند در تغییر مناسب این میزان تاثیرگذار باشد. لازم به ذکر است بیشترین میزان سایر علل به دلیل بی دقتی در ثبتیات می باشد که ضرورت دارد پزشکان در خصوص بررسی علل فوت و اعلام آن به بهورزان دقت بیشتری به عمل آورند.

درصد مرده زایی

درصد مرده زایی شهرستان 93/0 درصد می باشد که نسبت به سال قبل 02/0 درصد کاهش پیدا کرده است میانگین استانی عدد 82/0 را نشان می دهد. بیشترین درصد مرده زایی مربوط به مرکز احمدآباد با 29/1 درصد و مرکز رشتخوار با 27/1 درصد و کمترین آن مربوط به مرکز فتح آباد می باشد که هیچ گونه مرده زایی ثبت نشده است.

میزان مرگ ومیر مادران باردار

MMR میزان مرگ مادران به دلیل عوارض بارداری و زایمان یکی از شاخص های مهم سلامتی و ارتقاء مراقبتهای بهداشتی جامعه است. این شاخص نشان می دهد که به ازای 100 هزار تولد زنده چند مادر درطول دوران بارداری، زمان زایمان و تا 42 روز پس از زایمان به دلیل عوارض بارداری و زایمان از دست می روند. این رقم در سال 87عدد صفر می باشد. اجرای برنامه های گسترده در زمینه مراقبت از مادران و انجام زایمانهای سالم و ایمن نه تنها سبب نجات جان مادران بیشتری می شود بلکه به نجات جامعه طی نسلهای بعد هم کمک می کند.

نتایج و یافته ها

از بررسی جداول مربوط به شاخص های برگرفته از زیج های حیاتی شهرستان در سال 87 نتایج زیر به دست می آید:

مرکز بهداشتی درمانی جنگل از ترکیب سن جوانی برخوردار است

مرکز بهداشتی درمانی فتح آباد از نظر زاد و ولد پایین و رشد جمعیت کمتری نسبت به بقیه مناطق شهرستان دارد. ضمن اینکه جمعیت جوان این مرکز کمتر و درصد سالمندان آن بیشتر از سایر نقاط شهرستان می باشد.

مرکز  بهداشتی درمانی  جنگل دارای پایین ترین درصد پوشش تنظیم خانواده را دارد.

توزیع مرگ نوزادان و کودکان زیر یکسال به توزیع مرگ در زیر 5 سال شباهت دارد که عمدتاً حاصل مرگهای دوران نوزادی است به عبارت دیگر اگر مرگ نوزادان که عوامل موثر بر آن تقریباً کمتر شناخته شده است و کمتر تحت تاثیر توسعه اجتماعی قرار دارد از مرگ زیر 5 سال خارج شود. شاخص میزان مرگ و میر در گروه سنی 59 -1 ماهه به دست می آید که ارتباط مستقیم و زیادی با توسعه اجتماعی و اقتصادی دارد.

این مجموعه که حاصل تلاش بهورزان ، کاردانها و کارشناس و پزشکان زحمت کش سطوح مختلف ارائه خدمات بهداشتی درمانی در 34 خانه بهداشت 1پایگاه بهداشتی ستاره دارو 5 مرکز بهداشتی درمانی شهرستان می باشدتدوین گردیده است تا در برنامه ریزیهای مختلف بهداشتی مورد استفاده قرار گیرد. امید است با اتکا به خداوند متعال بتوانیم از آن بهره وری درستی برای ارتقاء سلامت مردم داشته باشیم.

در پایان از زحمات و همکاریهای بی شائبه تمامی کسانیکه در جهت ارتقاء سلامت جامعه گام برمی دارند بویژه همکارن محترم واحدهای ستادی و مدیریت محترم شبکه جناب آقای دکتر مریخی که با حمایت بیدریغ خودپشتوانه محکمی برای اینجانب بودندو از هرگونه حمایتی دریغ ننمودند تقدیر و تشکر می نمایم.

 

علی امانی

کارشناس مسئول واحد آمار و رایانه

خرداد ماه 88