گامی به سوی سلامت روان

تعریف سلامت روان:

بنا به تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO) بهداشت روان فقط به معنی نبود بیماری روانی نیست بلکه بیشتر با نوعی سلامت ذهنی ارتباط دارد. افرادی از نظر روانی سالم هستند که احساس کنند به خوبی با زندگی، مسایل و تغییرات آن کنار می­آیند. می­توانند زندگی خود را تحت کنترل داشته ­باشند، مسئولیت­پذیر باشند. از توانایی­های ذهنی خود به­خوبی استفاده کنند. با دیگران ارتباط خوب و مناسبی برقرار کنند و به فعالیت­های سازنده بپردازند. به طور کلی بهداشت روان علمی است برای بهتر زيستن و رفاه اجتماعی که تمام زوايای زندگی از اولين لحظات حيات جنينی تا مرگ را در بر می گيرد. بهداشت روان دانش يا هنری است که به افراد کمک می کند تا با ايجاد روشهای صحيح روانی و عاطفی بتوانند با محيط خود سازگاری نموده و راه حلهای مطلوب تری را برای حل مشکلاتشان انتخاب نمايند از آنجا كه بهداشت روان پايه و اساس رشد انسان است، اين حقيقت را بايد پذيرفت كه مسائل بهداشت روان همراه زندگي است. سلامتي فقط نداشتن بيماري نيست. فرد سالم علاوه بر اينكه بدني سالم دارد، بايد خوشحال و راضي باشد، مي تواند ديگران را هم به لذت بردن از زندگي علاقمند نمايد، توانايي برخورد با مشكلات، محروميت ها و شكست ها را دارد، اين فرد ديگران را آزار نمي دهد و به زحمت نمي اندازد، چنين فردي را كه از نظر جسمي ، رواني و اجتماعي طبيعي است و روحيه خوبي نيز دارد، مي توانيم سالم بخوانيم. بهداشت روان، با جنبه های رفتاری و عاطفی زندگی روزمره و همچنین روابط بین فردی که می تواند بر روی کیفیت زندگی تاثیر مثبت یا منفی داشته باشد، در ارتباط است. افزون براین ، بهداشت روان با گسترش خانواده های مستحکم تر که از پیوند های نزدیکتر برخوردارند و می توانند فرزندانی شاد تربیت کنند رابطه مستقیم دارد. هدف بهداشت روان توسعه جوامعی است که اعضای آن به دلیل تواناییهای فردی و همچنین به دلیل کمک و حمایت از یگدیگر مورد احترام قرار می گیرند . بهداشت روان ، درک متقابل و احترام به عقاید یکدیگر است و هنر تربیت درست فرزندان را نیز شامل می شود.بهداشت روان همواره یکی از نیازهای بشر بوده است ضمن اینکه یکی از مظلوم ترین دانش های بشری به شمار می رود. مظلوم ترین بخش آن بیماران روانی هستند که بسیاری از آنها در رنجی که می برند تنها هستند و به دلایل مختلف از ابراز آن خودداری می کنند، درد و رنج این بیماران نه تنها پنهان است بلکه بدون ابراز آن، توسط خودشان تحمل می شود.

اهميت بهداشت روان :

طبق گزارش های سازمان جهانی بهداشت، جهان در طول دو دهه آینده شاهد تغییرات عمده در زمینه اپیدمیولوژی بیماریها و نیازهای سلامتی افراد جامعه خواهد بود، به گونه ای که بیماریهای روانی در صدر عوامل ایجاد کننده ناتوانی و مرگ زودرس قرار می گیرند. طبق برآورد این سازمان ، میزان شیوع اختلالات روانی در کشورهای در حال توسعه رو به افزایش است در حالی که در برنامه ریزی توسعه اجتماعی و اقتصادی پایین ترین اولویت به آنها داده می شود. دلیل افزایش این بیماریها، رشد روز افزون جمعیت، تغییرات سریع اجتماعی و اقتصادی و فرو پاشی خانواده های گسترده ذکر نموده اند. بررسیهای انجام شده در کشورهای مختلف جهان همگی حاکی از آن است که میزان شیوع اختلالات روانی در طی سالهای اخیر در زنان و دختران جوان افزایش چشمگیری داشته به گونه ای که ساختار سلامت روان خانواده ها را تحت تاثیر قرار داده است. . در این مطالعه جهاني افسردگي را دومين بيماري شايع جهان مي دانند و خيلي از بيماريهاي جسمي مثل آسم و سرطان ارتباط تنگاتنگي با فشارهاي رواني دارند. بطور تخميني امروزه 500 ميليون نفر در دنيا مبتلا به يكي از اختلالات رواني هستند كه از اين عده 50 ميليون نفر مبتلا به اختلالات شديد رواني ،250ميليون نفر مبتلا به اختلالات خفيف رواني هستند و 120 ميليون نفر از عقب ماندگي ذهني ،50 ميليون نفر از صرع رنج مي برند. بيماريهاي رواني و اختلالات مغزي رنج آورند، موجب ناتواني مي شوند و حتي مي توانند طول عمر را كوتاه كنند. وجود اختلالات رواني و مغزي اغلب اپنهان مي مانند، چه به علت این كه بيماران آن را مخفي نگه مي دارند و يا اينكه توسط اطرافيان و خانواده آنان به عنوان يك بيماري واقعي تلقي نمي شوند. از آنجا كه زير ساخت غير طبيعي و نهفته بسياري از اين اختلالات با كمك تصاوير مغزي روشن نشده است . بنابر اين انكار اين بيماري ها شبيه آن است كه چون ما بدون ميكروسكوپ قادر به ديدن سلول هاي غير طبيعي نيستيم، وجود سرطان را انكار كنيم. بیماران مبتلا به اختلالهای روانی از انزوای اجتماعی و درمان نامناسب رنج برده اند. درد و رنج این بیماران هم به دلیل خود به بیماری و هم به دلیل محرومیت از حق طبیعی درمان و مراقبت، دو چندان بوده است. متاسفانه کوتاهی بیشتر از سوی خانواده و بستگان بیمار که کوشیده اند بیماری را پنهان نگه دارند، آغاز شده و در نتیجه دستیابی به درمان و مراقبت مناسب را برای وی دشوار ساخته اند. از این رو باید به یاد داشت که هر فرد یا خانواده ای ممکن است زمانی با بیماری روانی روبرو گردد و در نتیجه دلیلی برای دور کردن عزیزان از جامعه وجود نخواهد داشت. بيماريهاي رواني را قبل از اينكه خيلي دير شود،مي توان تشخيص داد و درمان كرد.

همه ما مي دانيم تب بالا، كوري و يا شكستگي ساق پا براي يك فرد چه مشكلاتي ايجاد مي كند. حتي اغلب نسبت به فردي كه دچار بيماري يا معلوليت جسمي شده است واكنش عاطفي و دلسوزي نشان مي دهيم. اما بسياري نمي دانند كه بيماري رواني چيست و لذا قادر به ايجاد رابطه عاطفي درست و كمك به اين گونه بيماران نيستند. براي بيمار رواني اغلب كوتاهي مي شود چون نمي توانند مشكل او را ببينند، اما فقط به اين دليل كه شما نمي توانيد درد كسي را ببينيد ، به اين معني نيست كه آنها محتاج مراقبت و حمايت شما نيستند و كسي به فكرش خطور نمي كند كه او را جهت درمان به بيمارستان يا نزد پزشك بفرستند. از این رو از راههای موثر ارتقای بهداشت روان، پیشگیری از بیماریهای روحی، درمان بیماران روانی، بازپروری و کمک به بازگشت آنها به جامعه اهمیت بیشتری دارد. هیچ گروهی از ابتلا به بیماریهای روانی مصون نیست. بی خانمانها، تهیدستان، افراد بیکار و با سطح تحصیلات پایین ، کسانی که قربانی خشونت بوده اند، مهاجرین و پناهندگان، کودکان ونوجوانان، زنانی که مورد سوء استفاده قرار گرفته اند و افراد مسن که مورد غفلت و بی توجهی واقع شده اند.

بنابر این بهداشت روان متعلق به همه است. از علمای دینی ، رهبران سیاسی و اجتماعی گرفته تا تمامی کارگزاران دست اندرکاران امرآموزش در تمامی سطوح نقش دارند و بطور قطع وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به تنهایی نمی تواند این مسئولیت را عهده دار باشد بلکه باید این فرهنگ را ایجاد نمود که هم افراد و هم تشکیلات و سازمانها مسئول سلامت روان جامعه هستندو باید شرایطی فراهم گردد که امکان تامین ، حفظ و ارتقاء سلامت روان برای افراد فراهم شود..هدف مهم ادیان به خصوص اسلام، هدایت انسانها و هموار نمودن مسیر آنان به اخلاق آسمانی است وعنصر اصلی در احساس امنیت و آرامش، اعتقاد به ذات اقدس الهی است .

نکته ها و توصیه هایی در مورد بهداشت روانی و پیشگیری از بیماریهای روانی

1-ارزش انسان

انسان اگر ارزش وجودی خود را بداند و باور داشته باشد که در نظام آفرینش جایگاه ممتازی دارد، چنانکه در حدیث قدسی خلقت الاشیاءلاجللک و خلقتک لاجلی اشاره شده است(یعنی ای انسان همه چیز را برای تو آفریدم و ترا هم برای خود آفریدم) این اعتماد به نفس و دانستن ارزش خود به او کمک می کند که زندگی خود را به بیهودگی در معرض پوچی، انحراف و اعتیاد و...قرار ندهد. اصولا یکی از عمده ترین زمینه های انحراف و گرایش به خلاف و اعتیاد و مانند اینها احساس حقارت و بی ارزشی شخصیت است. حضرت علی(ع) میفرماید: من کرمت علیه نفسه لم یهنها بالمعصیته ( یعنی کسی که نفس خود را گرامی می شمارد آنرا با گناه خوار نخواهد ساخت. درنظام تربیتی انسان ، با طرح جایگاه و منزلت شخصی انسانی ، بهترین زیر ساخت برای پیشگیری از انحراف و گناه و نیز احساس بیهودگی و حقارت و سقوط به مشکلات روانی فراهم شده است.

2-توکل

توکل به معنای صحیح کلمه یعنی اینکه بنده در مقام بندگی تلاش و کوشش خود را بکار گیرد و کار خدایی را به خدا واگذار کند و سررشته و غایت امور را به دست او ببیند مایه توانمندی روانی و استقامت و امید است. حضرت علی(ع) می فرماید: من توکل علی الله هانت له الصعاب و تسهلت علیه الاسباب و تبوء الحفض والکرامه یعنی هرکس بر خدا توکل کند، سختی بر وی آسان می شود و اسباب ها برای او فراهم می شوند ودر جایگاه راحت و وسعت و کرامت جای می گیرد.

3-تدابیر و برنامه ریزی در زندگی

4-در برنامه ریزی صحیح، انسان ضمن بررسی امکانات، فرصت ها وتهدیدها، نقاط ضعف و نقاط قوت، عاقلانه و منطقی در مورد کارهایی که باید انجام دهد تصمیم می گیرد. در ضمن نتیجه کار را در مراحل مختلف بررسی می کند و هر جا لازم باشد روش خود را اصلاح میکند. در یک برنامه ریزی صحیح در زندگی ، مشورت با اهل فن و با گزینش بهتر از یافته ها جای خاصی دارد و از افراط و تفریط، حرص و زیاده خواهی، دنیا پرستی، درگیری بیجا با مردم، بدخلقی با دیگران و بی اعتنایی به سلامت جسمانی و اندوه و نگرانی بسیار پرهیز خواهدشد.

5-قناعت و انتظارات منطقی

قناعت سرمایه ای است که با وجود آن، انسان از زیاده خواهی و خواستن چیزهایی که قابل دستیابی نیست بی نیاز می شود. از پیامبر اکرم نقل شده است که فرمود: ای فرزند آدم، هنگامی که صبح کردی در حالی که تن تو سالم و خاطره تو آسوده است و هزینه ی روز خود را داری دیگر غم مخور و باز از آن حضرت است که فرمود: وقتی یکی از شما با کسی در مال و جسم بر او برتری دارد روبرو شد به وضعیت کسی بنگرد که از او در این زمینه پایین تر است به نعمتی که خود دارد توجه کند وبه برتری دیگران اندوهگین نشود.

6- پرهیز از اندوه وخشم

غم، سلامت جسم و روان را به خطر می افکند و خشم نیز با تغییراتی در وضعیت بدن سلامت انسان را بطور جدی تهدید می کند. به اهل ایمان آموخته اند که خدا همواره با تو است و او را به مهربانی با دیگران و زدودن غم از دلها تشویق کرده اند و اینکه برای آنها نیز سلامت بخواهد و خود نیز از این فضای آکنده از محبت بهره مند شود. میانه روی در کارها، مهربانی با خانواده، رسیدگی به بندگان خدا بویژه دلجویی و گرامی داشتن یتیمان، پیشی گرفتن در محبت به دیگران فضایی را در جامعه بوجود می آورد که در آن فضا زودن اندوه از یکدیگر، کاری متداول خواهد بود.

7- تفریح و شوخ طبعی

در یک برنامه ریزی منطقی برای زندگی، تفریح ( البته تفریح سالم)، ورزش، سیر وسیاحت و گفتگوهای فرح بخش با افراد نیک سیرت، خواب باندازه و به موقع، شوخی های کنترل شده و بدور از دیگر آزاری یا گناه و مانند اینها جای خاصی دارد و در حقیقت اینها به انسان کمک می کنند که بتواند با نشاط و شادابی وظایف خود را در زندگی به انجام برساندو در برابر تهاجم عوامل ناخوشایند و استرس ها مقاومت موفق و آسانی داشته باشد از حضرت رسول اکرم نقل شده شده که فرمود : روحوا القلوب ساعه بساعه – یعنی دلها را ساعت به ساعت استراحت دهید. شوخ طبعی، شکننده حالت کبر و غرور است و انسان را از حالت باصطلاح خشکی و خیلی جدی بودن به حالتی که انسان قادر به تخلیه فشارهای روحی و بیرون ریختن آثار درونی خودخوری باشد سوق می دهد و این بسیار به نفع انسانی است که با استرس روبرو است و باید اضافه کنیم که هم خنده و تبسم و در جای خود گریه کنترل شده( نه گریه ای که سراسر بی تابی، ترس و ناآرامی است بلکه گریه ای که عکس العمل آرام در مقابل درد است) داروی آرام بخشی برای مقابله با استرس هاست.

آنچه هر کودک برای داشتن سلامت روان به آن نیاز دارد